Julian Tuwim w Internecie

Futurysta

Na początku XX wieku zaroiło się od wszelkich „izmów”. Jednym z nich był futuryzm. Polska wersja pewnie się różniła od rosyjskiej czy włoskiej, ale nurt modernizacyjny rezonował ze stanem młodego państwa polskiego. W tej sytuacji nie od rzeczy będzie spojrzenie na kluczowych przedstawicieli w naszym kraju:

tomik poezji „But w butonierce” Brunona Jasieńskiego,
drugie wydanie jednodniówki futurystów „Nuż w bżuchu”.

Lektura powyższych tekstów uzmysłowi nam, że równie ważne jak „masa–miasto–maszyna” – a może nawet ważniejsze – były eksperymenty językowe, prowokacyjny stosunek do ortografii, nasączanie testów neologizmami.

Skamandryci początkowo podejmowali się wspólnych działań z futurystami. Jak przystało na młode pokolenie, zdobywające dla siebie miejsce, próbowali działać razem. Po kilku latach ich drogi się rozeszły. Doszło do tego, że przedwojenna awangarda literacka traktowała Tuwima raczej jako twórcę piszącego dla pensjonarek, grafomana zasilającego wyobraźnie roznamiętnionych podlotków, a nie godnego partnera. Ale oceńcie sami, czy poniższy cykl wierszy „Słopiewnie” nie jest właśnie przykładem wprowadzenia w życie jednego z głównych założeń futuryzmu: tzn. utworzenia nowego języka poetyckiego?

SŁOPIEWNIE

Karolowi Szymanowskiemu

1
ZIELONE SŁOWA

A gdzie pod lasem podlasina,
Tam gęsta wiklina-szeleścina.

Na prawo bór, na lewo trawy,
Oj da i te szerokie, śpiewane morawy.

Iści woda, uści woda na murawie,
Szumi-strumni dunajewo po niekławie.

Na prawo bór czarnolas dąbrowiany.
Na lewo ziel jasnoziel liści wodziany.

A po szepcinie wiją, a na murawie dzwionie,
A i tam tżną wesoło te morowiańskie konie.

2
SŁOWISIEŃ

W białodrzewiu jaśnie dźni słoneczko,
Miodzie złoci białopałem żyśnie,
Drzewia pełni pszczelą i pasieczną,
A przez liście kraśnie pęk słowiśnie.

A gdy sierpiec na niebłoczu łyście,
W cieniem ciemnie jeno niedośpiewy
W białodrzewiu ćwirnie i srebliście
Słowik słowi słowisienkie ciewy.

3
KALINOWE DWORY

Kalinowe dwory
Jarzeń na jawory,
Jarzębiec surowy,
Czerwoń do zawory!

Czerwoń jagodzico
Ładnie do dziewanny!
Borem nie da rady,
Jaworowe panny!

Dziewierz borem łazi,
Łyśnie na spiekory:
Hej, kraśnie zagorzewią
Kalinowe dwory!

4
WANDA

Woda Wanda wiślana
głaź głębica srebliwa
po ciemnurzu pazurem
wodzi jaskro księżawiec

sino płynie dno śpiewa
woda wanda ruślana
czesze włosy świetłodzie
topiel dziewny kniaziewny.

5
O MOWIE ROSYJSKIEJ

Tiewnaja piewunnica
Miłoj ni raduny!
Zwoniestie, zagoriste
Swietoładi struny!

Wjarkoti żurczałowo,
Wjunica płaczewna,
Grustiwie pieczałowo
Tiewnaja słopiewna

6
ŚWIĘTY FRANCISZEK

Ptakowie kwiatowie
łanie weseli
alleluja, lelija
ewangieli.

Ewangieli angieli
światu wołali:
niewiemo! chwalemo!
płakali.

Niebianie polanie
słodkiej światłości
Jezusie gołąbku
miłości!

Warto powiedzieć, że w poemacie „Poezja” z debiutanckiego tomiku, napisał Tuwim o sobie: „Będę ja pierwszym w Polsce futurystą”. Ale możemy chyba nie brać tego na poważnie, bo były też sytuacje, kiedy dystansował się od tego nurtu.

Zacytuję tu jeszcze jeden utwór, mieszczący się w podobnej konwencji. I nawet jeśli jest mniej futurystyczny, to przecież równie ujmująco napisany:

BIOLOGIA

Baby latem biodrzeją.
Soki w babach się grzeją,
Owoc żywy dojrzewa,
Lep żywiczny wre w drzewach.

Płeć się pławi płodziwa,
Buchaj ciołę pokrywa,
Mleczem tłustym się klei
W rozjuszonej nadziei.

Dyszy ziemia – kobyła,
Wymion dwoje w świat wzbiła,
Byk wiecznego żywota
Białym ślepiem żar miota.

Roztopiły się pola,
Rozstąpiła się rola
I w czarnoziem tętniący
Trysnął białun gorący.

* * *

Po tylu latach, nowatorskie próby dawno przestały być nowatorskie. Zapominamy o burzycielach zastanych form, działających sto lat temu. Z powszechnego obrotu kulturowego znikają Jasieński, Stern czy Czyżewski.

Paradoksalnie gumkowanie Jasieńskiego w ramach tzw. ustawy dekomunizacyjnej przyniosło powtórne (chwilowe?) zainteresowanie jego twórczością. Być może przy tej okazji, ktoś sięgnął do manifestów futurystycznych, ówczesnych tomików poezji, by z pobłażliwym uśmiechem przeczytać:

W parkocieniu krokietni — jakiś meeting panieński.
Dyskutują o sztuce, objawiając swój traf.
One jeszcze nie wiedzą, że, gdy nastał Jasieński,
Bezpowrotnie umarli i Tetmajer i Staff.